گمرکات ایران از دیرباز بهعنوان دروازههای رسمی ورود و خروج کالا و مسافر شناخته میشوند و نقش مهمی در توسعه تجارت خارجی، صادرات و واردات کالا دارند. با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران که در مرکز مسیرهای تجاری شرق و غرب قرار گرفته، اهمیت این گمرکها دوچندان است. ایران با داشتن مرزهای گسترده زمینی و دریایی، یکی از کشورهایی است که تنوع و تعدد گمرکات در آن بالا بوده و همین موضوع باعث تسهیل در مبادلات اقتصادی و حملونقل بینالمللی میشود. در ادامه، به معرفی مهمترین گمرکات کشور پرداخته میشود. تا تصویری روشن از نقش آنها در تجارت بینالمللی بهویژه واردات کالا ارائه گردد.
گمرک بندرعباس (شهید رجایی)
بندرعباس بهعنوان بزرگترین و مهمترین گمرک تجاری کشور، قلب تپنده حملونقل دریایی ایران محسوب میشود. گمرک شهید رجایی به دلیل دسترسی به آبهای آزاد و امکانات گسترده تخلیه و بارگیری، بیش از نیمی از مبادلات خارجی کشور را در بر میگیرد. این گمرک، اصلیترین نقطه ورود کالاهای حجیم و کانتینری به کشور است و برای واردات کالا از کشورهای آسیای شرقی، حوزه خلیج فارس و اروپا اهمیت ویژهای دارد. علاوه بر این، گمرک بندرعباس نقش مهمی در صادرات محصولات ایرانی مانند مواد معدنی، محصولات پتروشیمی و محصولات کشاورزی دارد. حجم بالای فعالیتها در این گمرک موجب شده تا بهعنوان یک محور اصلی در میان گمرکات ایران شناخته شود. و همواره مورد توجه تجار و بازرگانان داخلی و خارجی قرار گیرد.
گمرک بوشهر
بوشهر یکی از بنادر مهم ایران در جنوب کشور است که از گذشته تا به امروز در زمینه تجارت دریایی فعال بوده است. گمرک بوشهر به دلیل نزدیکی به کشورهای حوزه خلیج فارس، بهویژه امارات و قطر، اهمیت زیادی در واردات کالا و صادرات محصولات ایرانی دارد. کالاهایی نظیر لوازم خانگی، قطعات صنعتی و مواد غذایی بخش عمدهای از اقلامی هستند که از طریق این گمرک وارد کشور میشوند. از سوی دیگر، صادرات محصولات کشاورزی و صنایع دستی استانهای جنوبی از طریق این بندر انجام میشود. نزدیکی به مسیرهای بینالمللی کشتیرانی باعث شده گمرک بوشهر جایگاهی ویژه در میان گمرکات ایران داشته باشد و بهعنوان یک نقطه کلیدی در تقویت اقتصاد دریامحور شناخته شود.
گمرک خرمشهر
گمرک خرمشهر یکی از قدیمیترین و پراهمیتترین گمرکات کشور است که به دلیل قرارگیری در کنار رودخانه کارون و نزدیکی به عراق، نقش بسزایی در تجارت بینالمللی دارد. این گمرک بهویژه در واردات کالا از کشورهای عربی و همچنین ترانزیت کالا به عراق و کویت فعال است. پس از جنگ تحمیلی، بازسازی و توسعه بندر و گمرک خرمشهر مورد توجه قرار گرفت. و امروز این گمرک دوباره توانسته جایگاه خود را بهعنوان یکی از مهمترین گمرکات ایران به دست آورد. تنوع کالاهای وارداتی و صادراتی از این مسیر باعث شده که این گمرک همواره پررونق باشد.
گمرک آبادان
گمرک آبادان به دلیل نزدیکی به مرز آبی با عراق و قرارگیری در استان خوزستان، یکی دیگر از گمرکات مهم کشور به شمار میرود. این گمرک در گذشته نقش محوری در صادرات و واردات کالا داشته و همچنان برای تجار منطقه اهمیت دارد. کالاهای مصرفی، مواد غذایی و مصالح ساختمانی از جمله اقلامی هستند که از طریق گمرک آبادان وارد کشور میشوند. این گمرک علاوه بر نقش تجاری، اهمیت تاریخی نیز دارد و در دوران شکوفایی صنعت نفت ایران، یکی از پرکاربردترین دروازههای تجاری محسوب میشده است. امروز هم بازرگانان زیادی فعالیتهای تجاری خود را از طریق این گمرک انجام میدهند و آن را در میان گمرکات ایران زنده و فعال نگه داشتهاند.
گمرک آستارا
در شمال ایران، گمرک آستارا بهعنوان یکی از دروازههای ارتباطی با جمهوری آذربایجان و کشورهای حوزه قفقاز شناخته میشود. این گمرک علاوه بر تبادلات تجاری، نقش مهمی در حملونقل ریلی و جادهای دارد و مسیر کوتاهی برای دسترسی به بازارهای شمالی محسوب میشود. واردات کالا از طریق گمرک آستارا شامل مواد اولیه صنعتی، ماشینآلات و کالاهای مصرفی است. همچنین بخش زیادی از صادرات محصولات کشاورزی ایران به روسیه و کشورهای قفقاز از طریق همین گمرک انجام میشود. جایگاه استراتژیک این گمرک موجب شده که یکی از پررفتوآمدترین گمرکات ایران باشد.
گمرک بازرگان
گمرک بازرگان در آذربایجان غربی، مهمترین گمرک زمینی ایران در مرز ترکیه است. این گمرک از نظر حجم تردد مسافر و کالا، یکی از شلوغترین مرزهای زمینی کشور محسوب میشود. ارتباط مستقیم با ترکیه و از آنجا دسترسی به بازارهای اروپایی، اهمیت ویژهای به گمرک بازرگان داده است. بخش زیادی از واردات کالا از اروپا به ایران از طریق این گمرک انجام میشود. در کنار آن، صادرات محصولات ایرانی همچون مصالح ساختمانی، محصولات کشاورزی و مواد پتروشیمی نیز از این مسیر رونق دارد. گمرک بازرگان نهتنها برای ایران، بلکه برای بسیاری از کشورهای منطقه یک نقطه ترانزیتی مهم است و جایگاه ویژهای در میان گمرکات ایران دارد.
گمرک پرویزخان
یکی از مهمترین مرزهای زمینی ایران با عراق، گمرک پرویزخان در استان کرمانشاه است. این گمرک در سالهای اخیر به یکی از پرترددترین نقاط مبادلاتی ایران و عراق تبدیل شده. و حجم بالایی از صادرات و واردات کالا از طریق آن انجام میشود. کالاهایی مانند مصالح ساختمانی، مواد غذایی و محصولات صنعتی عمدتاً از طریق گمرک پرویزخان به عراق صادر میشوند. همچنین بخش قابلتوجهی از کالاهای وارداتی عراق از ایران نیز از همین گمرک وارد کشور میشود. این گمرک بهعنوان یک مسیر راهبردی، جایگاه مهمی در بین گمرکات ایران دارد.
گمرک مهران
گمرک مهران در استان ایلام، یکی دیگر از مرزهای زمینی مهم ایران با عراق است که بهویژه در ایام اربعین به دلیل تردد زائران شهرت یافته است. اما علاوه بر این، گمرک مهران در حوزه تجارت و واردات کالا نیز اهمیت زیادی دارد. این گمرک بهخصوص در صادرات کالاهای ایرانی به عراق فعال است و بسیاری از تجار استانهای غربی کشور از این مسیر استفاده میکنند. نزدیکی به بغداد و کوتاه بودن مسیر زمینی باعث شده گمرک مهران یکی از محبوبترین گزینهها برای مبادلات تجاری با عراق باشد. و در لیست مهمترین گمرکات ایران قرار گیرد.
گمرک سرخس
در شمال شرق ایران، گمرک سرخس در مرز با ترکمنستان واقع شده و یکی از مهمترین گمرکات ریلی کشور به حساب میآید. این گمرک به دلیل اتصال به شبکه ریلی آسیای میانه، اهمیت ویژهای در ترانزیت و واردات کالا دارد. بسیاری از کالاهای وارداتی از کشورهای آسیای میانه مانند مواد خام معدنی، پنبه و غلات از طریق این گمرک وارد کشور میشوند. همچنین بخش قابلتوجهی از کالاهای صادراتی ایران از جمله سیمان و مصالح ساختمانی به کشورهای همسایه از این مسیر عبور میکند. جایگاه راهبردی سرخس باعث شده همواره در میان کلیدیترین گمرکات ایران قرار گیرد.
گمرک دوغارون
گمرک دوغارون در مرز افغانستان قرار دارد و یکی از مسیرهای اصلی تجارت ایران و افغانستان به شمار میرود. این گمرک علاوه بر مبادلات تجاری، در زمینه ترانزیت کالا به کشورهای آسیای میانه نیز اهمیت زیادی دارد. واردات کالا از طریق این گمرک شامل محصولات کشاورزی، مواد غذایی و کالاهای مصرفی است. در مقابل، بخش زیادی از صادرات ایران به افغانستان از طریق همین مرز صورت میگیرد. گمرک دوغارون با توجه به حجم بالای فعالیتهای تجاری، در میان پرکاربردترین گمرکات ایران قرار گرفته است.
گمرک چابهار
چابهار بهعنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، موقعیتی منحصر بهفرد در تجارت خارجی کشور دارد. گمرک چابهار به دلیل دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، یکی از بهترین مسیرها برای واردات کالا از شرق آسیا و کشورهای هند و پاکستان است. این گمرک در حال حاضر بهعنوان یکی از مناطق آزاد تجاری نیز شناخته میشود و علاوه بر نقش تجاری، به توسعه اقتصادی جنوب شرق ایران کمک شایانی کرده است. موقعیت استراتژیک چابهار موجب شده این گمرک در زمره استراتژیکترین گمرکات ایران قرار گیرد.
گمرک مشهد
گمرک مشهد یکی از پررونقترین گمرکات داخلی کشور است که به دلیل نزدیکی به مرزهای شمال شرقی و موقعیت زیارتی-توریستی شهر، حجم زیادی از مبادلات تجاری را به خود اختصاص داده است. واردات و صادرات کالاهای مصرفی و صنعتی از طریق این گمرک انجام میشود. این گمرک بهویژه برای واردات کالا از کشورهای آسیای میانه و همچنین صادرات محصولات ایرانی به این کشورها فعال است. قرارگیری در یکی از پرجمعیتترین شهرهای کشور باعث شده گمرک مشهد در ردیف مهمترین گمرکات ایران قرار بگیرد.
